Қазақстан Республикасы Еңбек заңнамасының негізгі қағидаттарының бірі еңбек саласындағы кемсітушілікке, мәжбүрлі еңбекке және балалар еңбегінің ең нашар түрлеріне тыйым салу болып табылады.

Бала еңбегін заңсыз пайдалануға жол бермеу мақсатында Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде еңбек шартын жасасуға жол берілетін жас мөлшері айқындалған.

Сонымен, 16 жасқа толған азаматтармен еңбек шартын жасасуға рұқсат етіледі.

Сонымен бірге, Еңбек шартына кәмелетке толмаған адаммен, оның заңды өкілдерінің бірімен қол қойылған жағдайда, еңбек шарты:

1) орта білім беру ұйымдарында негізгі орта, жалпы орта білім алған жағдайларда 15 жасқа толған азаматтар;

2) оқудан бос уақытта денсаулығына зиян келтірмейтін және оқу процесін бұзбайтын жұмысты орындау үшін 14 жасқа толған оқушылармен;

3) кинематография ұйымдарында, театрларда, театр және концерт ұйымдарында, цирктерде денсаулығына және имандылық тұрғысынан дамуына нұқсан келтірмей шығармалар жасауға және (немесе) орындауға қатысу үшін 14 жасқа толмаған адамдармен еңбек шарты жасалуы мүмкін.

Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде кәмелетке толмағандардың еңбегін қорғауға бағытталған бірқатар ережелер енгізілген.

Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында 18 жасқа толмаған адамдарға қатысты еңбек шартын жасасуға және жұмысқа орналасуға мынадай жұмыс түрлеріне тыйым салу мен шектеулер көзделген:

- ауыр жұмыстарға, еңбек жағдайлары зиянды және (немесе) қауіпті жұмыстарға 18 жасқа толмаған азаматтармен ;

- жұмыс берушінің мүлкі мен басқа да құндылықтарының сақталуын қамтамасыз етпегені үшін қызметкердің толық материалдық жауапкершілігін көздейтін лауазымдар мен жұмыстарға, сондай-ақ орындалуы олардың денсаулығы мен имандылық тұрғысынан дамуына зиян келтіруі мүмкін жұмыстарға (ойын бизнесі, түнгі ойын-сауық орындарындағы жұмыс, алкоголь өнімін, темекі бұйымдарын, есірткі құралдарын, психотроптық заттар мен прекурсорларды өндіру, тасымалдау және сату).

- түнгі уақытта жұмыс істеуге тыйым салу (сағат 22.00-ден 6.00-ге дейін).

- үстеме жұмысқа тыйым салу

- жұмыс уақытының жиынтық есебі кезінде жұмысқа тыйым салу,

- вахталық әдіспен жұмыс істеуге тыйым салу.

- қоса атқаратын жұмысқа тыйым салу

Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында 14 жастан 18 жасқа дейінгі адамдарға қатысты қысқартылған жұмыс уақыты режимі бойынша талаптар белгіленген:

– 16 жастан 18 жасқа дейінгі қызметкерлер үшін-аптасына 36 сағаттан артық емес.

– 14 жастан 16 жасқа дейінгі қызметкерлер үшін-аптасына 24 сағаттан артық емес.

ҚР ЕХӘҚМ 08.12.2015 ж. №944 бұйрығына сәйкес 18 жасқа толмаған қызметкерлердің еңбегін пайдалануға тыйым салынатын жұмыстардың тізімі бекітілді. Мемлекет кәмелетке толмағандардың еңбегіне қойылатын заңнамалық талаптарды белгілей отырып, олардың сақталуын бақылауды жүзеге асырады. Кәмелетке толмағандардың еңбек құқықтарын қорғауға бағытталған бақылауды уәкілетті мемлекеттік органдар (еңбек инспекциясы жөніндегі жергілікті орган, прокуратура, білім басқармасы, құқық қорғау органдары) жүзеге асырады.

Өкінішке орай, кәмелетке толмағандарды еңбекке заңсыз тартудың және олардың заңды құқықтарын бұзудың жекелеген фактілері орын алады, көбінесе жазғы демалыс кезеңінде 12 жастан 18 жасқа дейінгі балалар жұмысқа тартылады.

Жұмыс берушілердің балалармен еңбек шарттарын жасаспауы, жалақы төлемеуі, жұмыс режимін сақтамауы, кәмелетке толмағандарды жұмысқа қабылдау кезінде Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде көзделген тыйым салулар мен шектеулерді сақтамауы неғұрлым тән бұзушылықтар болып табылады.

Егер жұмыс беруші еңбек құқықтарын бұзса, онда қызметкер оның әрекеттеріне еңбек инспекциясы жөніндегі жергілікті органға шағымдануға құқылы, берілген өтініш негізінде кәсіпорында тексеру жүзеге асырылады және бұзушылықтар анықталған кезде Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес шаралар қабылданатын болады.

Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасын, оның ішінде балалар еңбегін пайдалану кезінде бұзу үшін жұмыс берушілерге қатысты «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Қазақстан Республикасының Кодексіне сәйкес әкімшілік жауаптылық көзделген, атап айтқанда, адамды еңбек шартын жасамай жұмысқа жіберуге, еңбегіне ақы төлеу жөніндегі талаптарды бұзғаны үшін, жұмыс уақытының нормасын заңсыз асырып жібергені үшін, еңбек саласында кемсітушілікке жол бергені үшін, еңбек қауіпсіздігін және еңбекті қорғауды қамтамасыз ету қағидаларын бұзғаны үшін.Күн сайын мемлекеттік еңбек инспекторлары азаматтарды қабылдайды, оның барысында консультативтік көмек көрсетіледі, Облыстың жұмыс берушілерімен ақпараттық-түсіндіру іс-шаралары жүргізіледі, оларды өткізу барысында өндірістегі еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау мәселелерімен қатар, кәмелетке толмағандарды жұмысқа орналастырудың дұрыстығы мен заңдылығы мәселелері жарияланады.

Құрметті ата-аналар мен облыс жұмыс берушілеріне Қазақстан Республикасының мемлекеттік саясаты балалардың құқықтары мен заңды мүдделерінің сақталуын қамтамасыз ететінін және оларды кемсітуге жол бермейтінін еске салғым келеді. Ол үшін балалардың құқықтары кепілдігінің құқықтық негіздері қалыптастырылып, кәмелетке толмағандардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау жөніндегі тиісті органдар мен ұйымдар құрылды.

Балалар - кез келген мемлекеттің болашағы және мемлекеттің басты міндеті – біздің балаларымызға зияткерлік және рухани жағдайда болуға, шынайы құндылықтарды табуға, ар-намысты, ар-ождан мен қадір-қасиетті сақтауға көмектесу.